Xassan Ganey Iyo Xoorkii Laga Dhamay Qalinkii axmed aw geeddi
Dawan News
Smiley face
December 30th, 2015
Xassan Ganey Iyo Xoorkii Laga Dhamay  Qalinkii axmed aw geeddi

Waa saddexeeyaha saddex hal abuur oo suugaantoodu saameyn wacan igu yeelatay, ninka aan sifeynayaa waa Xassan X. Cabdilahi (Xassan Geney) oo ah hal-abuur ay dhif tahay in tixihiisa oo kale laga soo dhex helo taxanaha suugaanta soomaalida, fanka iyo suugaanta ayuu geedi labaad raray.

1974-kii ayuu marqudha ka dhex hanqadhay maanka saareyda iyo inta suuganta jecel, waxa uu badka keenay riwaayad la odhan jiray ‘Dab-jacayl kari waa’ oo geyiga soomaalidu degto xushay, waa riwaayad jacayl ah oo aanu mawduuceedu ka fogeyn riwaayadihii berigaa la dhigi jiray, hase yeeshe, waxay dheertahay fan-masraxeedka kale, meexaano iyo murti aan carjabin, waa mawhibo ceegaagta maskaxda curiyaha had iyo goorna suugaantiisa baadi sooc u ah, waxa kale oo ku googo’an geeraaro aan duugoobin oo farshaxan iyo fal-suubanaani ka muuqato oo kaftanka iyo xifaalaha jilayaasha dhex maraya meel sare gaadhsiiyey, badheedhahay ma filayo riwaayad ‘Dab jacayl kari waa’ maad iyo qosol ku haysataa inay jirto.

Inkastoo taxanaha suugaantiisu tahay tog aan tiro iyo xisaab toona lagu koobi karin haddana dhacdadii labaad ee hal-abuurku hambalyeeyeen waxay ahayd markii uu ka qayb galay silsilad maanseedii Deeley oo dabayaaqadii 1979kii magaalada Muqdisho ka curatay. Xassan waxa uu kaga qayb galay maanso la yaab leh oo la yidhaahdo ‘ka dartaye ma dibibaa!!?’, maansadan oo habdhiskeeda iyo agabka ay adeegsatayba ku cusbaayeen dhegaha dadka. Gun iyo baar waxaa uu tixdiisa ku areerimay ciyaarta shaxda oo waayeelku gaar ahaan ragu ciyaaro. Haseyeeshee, markan inta uu geedkii kasoo raray ayuu suugaanta kusoo daray oo ninkii uu u gabyaayey oo isagu dawladda difaacaayey ragii Deeley bilaabayna haaraamay ayuu la shaxay oo ku yidhi ‘adigu shax yaraad tahaye hor degida qaado’, marka uu qodob badheedhihiisa ka mid ah sheegaba waxa uu kusoo xidhaayey hog kamid ah hogaga shaxdu leedahay. Waxa uu odhanayaa:

Dabuubtii xaqa ahayd

Dibnihii canaantoow

Dur hadaad wax ku heshaan

Ama shilinka daabaca

Waa delebe ila dheel.

Ilaa dhamaadka shaxda oo uu saaxiibkii si cad ugu sheegayo inuu ka badiyey, waxa kaliya ee u furanina ay tahay inuu gurto oo geedka shaxda ka huleelo weliba aanu ilaabine uu duceeyo, waa sida ay tahay caadada shaxdu marka toban jeer lagaa badiyo, waxaanu ku gebogebeeyey;

Dawdabiyo qoor lebi

Dadban iyo horqaad lihi

Digadii hulaaqdaye

Duul duulka dhuxuluhu

Yey duurka gaadhine

Damiyaay ninkii yidhi

Dawadeena weeyaan

Duub taa ku kala saar

Lixley baa dilaacdaye

Dib u dhaca af jinacley

Duhurkii guray tidhi

Damacna yaanu kaa gelin

Dib inaad u jebisee

Iisheeg da’daadoo

Aad inoo ducayside

Tixdani cadaawad badan ayey u soo jiidey curiyaha, taasoo ka timi laba dhinac, mid waa xukuumada markaa jirtey oo tixdu sida tooska ah u durtey iyo niman abwaano ah oo Deeleyda ka qayb galay oo u arkaayey inuu Xassan Ganey ka xarago qaatey.

Dhacdada saddexaad ee aynu xusi karnaa waa maansadii Gorgor oo tix ka qoto dheer aanan geyigeena ku ogeyn, waa maansada uu kula hadlaayey geel toosiyaha Hargeysa yimi ee Rida garan jantay. Haasaawuhu se intaas wuu ka xeeldheeryahay, maansaduna waa rido kulul oo taliskii Maxamed Siyaad lagu tumaatiyey, waa amintii quus iyo hungo laga joogsadey kacaankii oktoobar. Waa maansadii waxay baac fogaan ka qabto ay fahmi waayeen hal-abuuradii waaweynaa qaarkood.

Bal ila eeg meerisyadan iyo humaagan madax daaliska ah, hogaankii dalka ayuu dhaliilayaa waxuuse sawirayaa sawir kale oo kaa aad uga fog. Waa Awr ganboor iyo dhicir daaqay oo markii laga eegaayey inuu dhinto garbaha shaash ku yeeshay oo durduro gaw ka siiyey!! Kursi, madaxweyne, xil iyo dawladnimo midna ma soo qaadin, warka daaqsin geel ayuu mariyey, waa falaadka lagu yaqaan hal-abuur farshaxana;

Mise laguma guuraan

Cayibkaa gabdhoobee

Gendigiyo dhukaankiyo

Guudaan u weheshee

Garaabiido qaadee

Isagoo an laga gubin

Lagu horay gal daayeer

Iyo goofka biirta ah

Geedahana ciin iyo

Gawracato daaqee

Intuu gooyey dhogortii

Gaameelo dheer iyo

Garbaha shaash ku yeeshee

Guux laba kacleeyee

Shaamareer ku geliyoo

Guubiskaad ku leedahay

Maalintuu gamboor cuno

Sawkii geelu dhiman jiray

Ma gefkaad ku naaxdaa

Geddenba yaa isku ogaa!!

Haddii aynu hoomayno tusaale kale, waa tuducyada ku jira maansada Duufaan. Geela awrka waa loo xulaa oo laba qaalin oo isku da’ ah oo qurux iyo qoodhba ka siman ayaa mid geela lagu daraa oo baarqab laga dhigaa, midna la dhufaanaa oo Koran la rarto noqdaa, oo waayo? Sawtii hore loo yidhi Haweenka iyo geelaba waa la hida-raacaa. Hadaba abwaanku geel iyo adhi midna ina bari mayo wuxuuse ina hoga tusaaleynayaa in ninka xil loo dhiibayaa ee dad iyo dal dhan lagu aaminayo la shirabo oo aan garab-daar lagu bokhrin ee loo gabalo eego.

Laba midabka deer-cada

Laba doobta wada rida

Da’da toban gu’ wada jirey

Deymada an kala dhicin

Markay doorashada tahay

Hiddihiyo dirkoodaa

Midna geel ku dari kara

Midna looga daayaa

Marka dulucda sheekada

Hoos loogu daadego

Halo doog ku rimayaa

Markay qoodh u deyid iyo

Dillo sheeg u baahdeen

Hadda dawladnimadiyo

Danta guudna kaa mudan

Kumaa derejadaa geya?

Abwaanku waxa uu madi ku yahay falkinta heesaha dhaqanka, waxaana ka mid ah kuwa tisqaadey Dalsan, Sayla, Dhaqan, Gahaydhle iyo maansada faraha badan ee uu u bixiyey Magan oo ah qaylo dhaan uu doonayo inuu dadka ku baraarujiyo xaalufka lagu hayo geyiga iyo in guul daro weyni ka soo socoto haddii aan la daryeelin dhirta. Haddaba aynu is dul taagno heesta gahaydhle, waxa iiga muuqda labo sawir oo aanan weli ku arag maansadeena heestan horteed, oo muxuu yahay sawirkani? Ila garo oo abwaanku sidii caadada u ahayd ayuu ina dhexgeynayaa aril lagu gayeystey oo geela, adhiga iyo lo’duba dhaleen. Aroosyada gawda laga saaray. Haseyeeshee, labada humaag ee aan isoo marini waa laba wan oo is dilaya iyo laba awr oo utini dhextaal oo isku muruxsaday laguse kala guntaday;

Oo jemel gurguurtoo

Gabal yari ku taaliyo

Mid kaloo galaalani

Gawda iska saareen

Oo baarqab gaafoo

Doobida garaaciyo

Mid kaloo gulaanoo

Ku cadhooda guuxoo

Godob hore tirsanayoo

Beri uu garbaha hudhay

Iyagoon is guri dhigin

Gurmad kala kaxeeyoo

Kala sheentey gaanaha

Qof kasta oo suugaan dhaadhi ahi waxa uu qiri karaa in Geney loo sakhiray dhisida doodaha, aminta uu laba qof iyo ka badani is caraadayaan amakaag iyo dhabanahays ayaa ku dilaya sida uu shakhsi kastaba xujadiisa u oogayo iyo cadaymaha uu doodihiisa ku kabayo. Bal hadaba dhugo heestan wiilka iyo gabadhu isku cadcadaadeen, ragu dumarka waxay ku xantaan in gashaanti kastaaba jeceshahay in ay muujiso meelaha ay u cudoontahay oo ay raga tusto si looga war hayo, dumarkuna waxay aaminsanyihiin in ragu yahay horror u haliilaya hilbaha gabdhaha islaameed. Fikradahaa lakala qabo ayay heestani ina baraysaa;

Wiilka: Waliidow lahaydeen

Afartiina waaxyood

Mid waliba halka u wacan

Iyadoon wax ku xidhnayn

Weedhaamisaanoo

Walacdooda eedeen

Ragna aad ku waydeen

Waanan kaa wacdiyayaa

Welefkii aad barateen

Inta aanad waynaan

Waqal tahay aan biyo dhigin

Adigoon wayiigeyn

Aan wadaagno caashaqa

Waa hadaad wax garad tahay

Hadii kale wiglada tumo

Gabadhii: Waliidooy lahaydeen

Waranliyo doob guun

Hablaha weeraraayoo

Wadada isu taagoo

Inantay ka waayaan

Wejiga u xumeeyoo

Habluhuna wadiinbay

Wadanka uga tegeyaan

Ragna looga waakadey

Waanan kaa wacdiyayaa

Welefkii aad barateen

Waa haddaad wax garad tahay

Hadii kale wilwilo tumo.

Dood kale waxay dhex maraysaa hablo ilbaxdhaafay iyo kuwo cagaha dhulka ku haya;

Gabadha koowaad:

Taariikhdu waxbay hagtaa

Dadkuna wuu haybiyaa

Adduunkuna waa hayaan

Hirdooglaa lagu socdaa

Hogaankuna waa casriga

Naftaadana lama hagrado

Qeyrkaa ka hadh waa habaar

Heeryada aad sidata iyo

Haylahan waa laga ilbaxay

Makuu gacan haadiyaa

Hoobaanta makuu guraa

Haneedka ma kuu qabtaa

Gabadha labaad:

Habeenow hebedka geel

Hashaan maqasha iska celin

Haraatiyin kaanay dhalin

Markay hiigaan nirguhu

Jiilaalkiibay hadhaa

Hambana waa laysku nacay

Higaadana igu afgaro

Dharaarba ninkaan ka helo

Habeenkii kuma dhaxee

Hantidu way ii dhantahay

Hiddii lay wada yiqiin

Xishood hodan baan ka ahay

Xayii baan soo huwaday

Hablaha soomaaliyeed.

Dhanka geeraarada ayaan iyana lagaga daba dhufan, riwaayadaha abwaanada kale sameeyaan waxa loo dhegeysan jiray heesaha laakiin Xassan Geney isaga geeraarada ay wadaaguhu toocinayaan ayey bulshadu si weyn u xafidi jirtey oo hal qabsi iyo kaftanba noqon jirey. Hablo timaha gaabiyey oo xarago iska baadhaya ayey wiilal geyaankood ahi ilaaqayaan;

Wiil: Gaari bay dhaar u ahayd

Waatii aan goblamaayoo

Hadba guud la jaraaye

Gabdhayahow timihii

Maxaa loo wada gaabshey

Gabadhii jawaabteedii ma xasuusto.

Wiil: Lugo aan gorgor baahday

Seed loo gooyo lahayn iyo

Gacmo aad moodo birqaab

Iyo luquntii galawgaa

Midba gees u luxdaanoo

Idinkoo is godaayoo

Golxiyo tuur isu yeelaad

Guudka nooga baxdaane

Xishoodkii gabdhaheena

Geesteebaad ka marten?

Gabadh: Geyaankii dhulka joogey

Markii guur laga waayey

Gaabsigaa dan la moodoo

Guntiimooyin khafiifa

Ragaa noo geliyey

Wiil: Oo ninkii gacalooyin

Galab aad kulantaanee

Xaga guurka u leexdee

Goblan yaad ku abaadin

Ka gaashaamo yidhaahdana

Aqal weyn oo guduudan oo

Dhawr ganjeelo ku taaloo

Sariir aan geyigeena

Gebigiisaba oolinoo

Gudaha laydh kaga yaaloo

Gunta jiifto xareediyoo

Kalluun uu dhex gurguurto

Iyo kuraasi aad moodo giraanoo

Afar geer iyo taayir

Gees walba ugu ordeysiyo

Gaadiidka yaala jabaan baad

Gacalooy ku xidheenoo

Geyaankii waad hindhisteen.

Abwaanku waa musawir farshaxan ah oo midabada maskaxdiisa ku keydsan cid qiyaasi kartaa aanay jirin, marka daruuraha cirka, jeegaanta roobka, mayeyga hooray, qoraxdoo liiqa dhigtay ama dhalatay, xidigaha dhalaalaya, ubaxa sardhada ka toosay ee afka dhiinka cas marsaday, ciida dheregtey iyo jidhaamaha rahu ka dhex qalaadayo marka uu sheeda ka sawiro adaa is weydiinaya jaamacada uu kasoo baxay, digriiga uu sito iyo inta sanadood ee uu cilmigaa u rixleystey, waxay se ila tahay in uu habeen uun la soo toosay waayo horaa loo yidhi, hibo eebe ku siiyo habeen la is kama qaado.

Riwaayado doora ayuu daawatada usoo bandhigey kuwaa soo riwaayad kastaaba culeyskeeda aan dhulka laga jari kareyn, waxa kale oo uu gacan muuqata ka geystey riwaayadaha ay jaalayaashii sameeyeen, kuwasoo qaarkoodna uu heeso ku dhibaadiyey qaar kalena geeraaro iyo sheekaba uu ugu deeqay. Inkasta oo uu hal abuurku magaca ka simanyahay haddana murti looma sina Xassan-na tahan ayuu qayrkii ka horeeyaa, waa maarshaalka suugaanta!!

Qalinkii Axmed Aw Geeddi

 

LikeBox

Facebook By Weblizar Powered By Weblizar

Find us on Facebook

Barnaamijyadda

More Barnaamijyada